Epidemiologia i występowanie otyłości

Otyłość to choroba

Otyłość to choroba, to przewlekła choroba metaboliczna, która nie ustępuje samoistnie – dlatego wymaga wnikliwej diagnostyki i odpowiedniego leczenia. Ma złożoną etiologię oraz wiele różnych fenotypów, co oznacza, że może przybierać różne formy i przebiegać w odmienny sposób u poszczególnych osób.

Na przestrzeni ostatnich dekad otyłość stała się jedną z najpowszechniejszych chorób cywilizacyjnych. Określana jest często mianem „epidemii XXI wieku”, ponieważ występuje na masową skalę, dotykając zarówno dzieci, jak i dorosłych.

To schorzenie niesie za sobą liczne powikłania zdrowotne – od cukrzycy typu 2, przez choroby układu sercowo-naczyniowego, aż po nowotwory i zaburzenia hormonalne. Z tego powodu otyłość wymaga szczególnej uwagi ze strony systemów ochrony zdrowia oraz intensywnych działań profilaktycznych i edukacyjnych.

Otyłość to przewlekła choroba. Występuje u ponad połowy polaków.

Skala nadwagi i otyłości w Polsce – dane NIZP PZH 2022

Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – PIB z 2022 roku:

  • 38,6% dorosłych Polaków ma nadwagę (BMI 25–29,9 kg/m²),
  • 13,6% cierpi na otyłość (BMI ≥30 kg/m²).

Oznacza to, że łącznie ponad połowa społeczeństwa w Polsce (ponad 18 milionów osób) ma nieprawidłową masę ciała. Co więcej, prognozy wskazują, że liczby te będą nadal rosnąć w kolejnych latach.

Nadmierna masa ciała to jeden z kluczowych czynników ryzyka przedwczesnych zgonów na świecie – na równi z paleniem tytoniu czy nadciśnieniem tętniczym. W globalnym rankingu głównych przyczyn zgonów związanych z czynnikami ryzyka (tzw. Anty TOP 10), otyłość (wysoki BMI) znajduje się już na 5. miejscu.

Źródło: Kidney International Reports, 2024 Jun; 9(6): 1541–1552.
DOI: 10.1016/j.ekir.2024.04.019

Anty TOP 10- ranking największych "zabójców", w którym otyłość(High BMI znajduje się na 5 miejscu)

Powikłania choroby otyłościowej

Otyłość to przewlekła choroba, która wiąże się z wieloma poważnymi powikłaniami zdrowotnymi. Wśród najczęstszych znajdują się:

  • Cukrzyca typu 2
  • Nadciśnienie tętnicze
  • Zaburzenia lipidowe (np. podwyższony cholesterol, triglicerydy)
  • Niektóre nowotwory (m.in. jelita grubego, piersi, trzonu macicy)
  • Choroby zwyrodnieniowe stawów (szczególnie kolan i bioder)
  • Stłuszczenie wątroby (NAFLD)
  • Niepłodność i zaburzenia hormonalne

Oprócz powikłań fizycznych, nadmierna masa ciała znacząco obniża jakość życia — wpływa na ograniczenie sprawności, poczucie własnej wartości oraz prowadzi do problemów psychicznych, takich jak depresja, lęki czy zaburzenia odżywiania.

Warto pamiętać, że w przypadku choroby otyłościowej nadmiar kilogramów to objaw, nie przyczyna — podobnie jak obrzęki są objawem chorób serca, nerek czy układu żylnego. Leczenie powinno więc dotyczyć nie tylko masy ciała, ale całego zespołu przyczyn i skutków tej choroby.

OBRZĘKI SĄ OBJAWEM CHOROBY SERCA, NEREK LUB UKŁADU ŻYLNEGO
OBRZĘKI SĄ OBJAWEM CHOROBY SERCA, NEREK LUB UKŁADU ŻYLNEGO
Otyłość to objaw przewlekłej choroby otyłościowej.
OTYŁOŚĆ JEST OBJAWEM CHOROBY OTYŁOŚCIOWEJ

Etiologia i przyczyny otyłości

Otyłość to przewlekła, złożona choroba o wieloczynnikowej etiopatogenezie. Nie wynika wyłącznie z „nadmiernego jedzenia”, lecz z zaburzeń regulacji apetytu, mechanizmów nagrody w mózgu oraz czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.

Zaburzenia odczuwania głodu, nasycenia i sytości to jeden z głównych powodów przewlekłej choroby otyłosciowej.

Kluczowy mechanizm: zaburzenia odczuwania głodu, nasycenia i sytości

U osób chorujących na otyłość często występują nieprawidłowości w odczuwaniu trzech podstawowych sygnałów kontrolujących jedzenie:

  • Głód (hunger) – silna potrzeba spożycia pokarmu, odczuwana jako nieprzyjemne uczucie pustki w żołądku.
  • Nasycenie (satiation) – uczucie pełności, które pojawia się podczas jedzenia i sygnalizuje zakończenie posiłku. To ono reguluje wielkość spożywanego jedzenia.
  • Sytość (satiety) – poposiłkowy stan „nienapotrzeby jedzenia”, który utrzymuje się do czasu pojawienia się kolejnego uczucia głodu.

Jedzenie jako mechanizm nagrody – uzależnienie od jedzenia

W niektórych przypadkach otyłość rozwija się w sposób podobny do uzależnień (np. od alkoholu, nikotyny czy THC). Spożywanie wysokokalorycznej, przetworzonej żywności może silnie pobudzać układ nagrody w mózgu, prowadząc do kompulsywnego jedzenia.

Kluczową rolę w tym procesie odgrywa dopamina – neuroprzekaźnik odpowiedzialny za odczuwanie przyjemności i motywację. Jej wydzielanie wzrasta pod wpływem różnych bodźców, m.in. jedzenia, co może prowadzić do utrwalenia zachowań żywieniowych o charakterze nałogowym.

Najważniejszym szlakiem w tym mechanizmie jest tzw. mezolimbiczny szlak dopaminergiczny – tzw. „ośrodek przyjemności” w mózgu. Składa się on z:

  • brzusznego pola nakrywki (VTA) – zawierającego neurony dopaminergiczne,
  • jądra półleżącego (nucleus accumbens) – które odbiera sygnały z VTA.

W badaniach wykazano, że aktywacja tego układu u osób z otyłością jest zbliżona do obserwowanej u osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych (np. kokainy czy alkoholu).

Jednym z mechanizmów przewlekłej choroby otyłosciowej jest uzależnienie od jedzenia.
Wpływ różnych bodźców na wydzielanie dopaminy w mózgu oraz zmiany w aktywności centralnego układu nerwowego podobne w otyłości, w uzależnieniu od kokainy czy alkoholu.

Otyłość a zaburzenia odżywiania i uzależnienie od jedzenia

Coraz więcej badań wskazuje, że u części pacjentów z otyłością występują mechanizmy podobne do tych, które obserwuje się w uzależnieniach i zaburzeniach odżywiania:

  • 25–40% osób z otyłością wykazuje objawy uzależnienia od jedzenia
  • 16–40% spełnia kryteria rozpoznania zaburzeń odżywiania
  • 6–42% ma objawy zespołu nocnego jedzenia (Night Eating Syndrome)

Osoby te doświadczają silnego przymusu jedzenia, nadmiernego łaknienia i tracą kontrolę nad zachowaniem żywieniowym. Pomimo świadomości negatywnych konsekwencji zdrowotnych, kontynuują niezdrowe nawyki. U części z nich pojawiają się także objawy odstawienia, typowe dla uzależnień – np. rozdrażnienie, niepokój czy impulsywność w sytuacjach ograniczenia dostępu do jedzenia.

Otyłość – choroba złożona i nie w pełni poznana

Mimo rosnącej wiedzy, otyłość wciąż nie jest do końca zrozumiana. Jej rozwój może być efektem współdziałania wielu czynników, m.in.:

  • uwarunkowań genetycznych,
  • czynników środowiskowych (np. dostęp do wysokokalorycznej żywności, stres, brak aktywności fizycznej),
  • „pamięci metabolicznej” komórek tłuszczowych – czyli tendencji organizmu do „odbudowy” tkanki tłuszczowej po utracie masy ciała.

Wszystkie te obszary wymagają dalszych badań i dokładniejszego udokumentowania w medycynie.