Epidemiologia i występowanie otyłości
Otyłość to choroba
Otyłość to choroba, to przewlekła choroba metaboliczna, która nie ustępuje samoistnie – dlatego wymaga wnikliwej diagnostyki i odpowiedniego leczenia. Ma złożoną etiologię oraz wiele różnych fenotypów, co oznacza, że może przybierać różne formy i przebiegać w odmienny sposób u poszczególnych osób.
Na przestrzeni ostatnich dekad otyłość stała się jedną z najpowszechniejszych chorób cywilizacyjnych. Określana jest często mianem „epidemii XXI wieku”, ponieważ występuje na masową skalę, dotykając zarówno dzieci, jak i dorosłych.
To schorzenie niesie za sobą liczne powikłania zdrowotne – od cukrzycy typu 2, przez choroby układu sercowo-naczyniowego, aż po nowotwory i zaburzenia hormonalne. Z tego powodu otyłość wymaga szczególnej uwagi ze strony systemów ochrony zdrowia oraz intensywnych działań profilaktycznych i edukacyjnych.
Skala nadwagi i otyłości w Polsce – dane NIZP PZH 2022
Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – PIB z 2022 roku:
- 38,6% dorosłych Polaków ma nadwagę (BMI 25–29,9 kg/m²),
- 13,6% cierpi na otyłość (BMI ≥30 kg/m²).
Oznacza to, że łącznie ponad połowa społeczeństwa w Polsce (ponad 18 milionów osób) ma nieprawidłową masę ciała. Co więcej, prognozy wskazują, że liczby te będą nadal rosnąć w kolejnych latach.
Nadmierna masa ciała to jeden z kluczowych czynników ryzyka przedwczesnych zgonów na świecie – na równi z paleniem tytoniu czy nadciśnieniem tętniczym. W globalnym rankingu głównych przyczyn zgonów związanych z czynnikami ryzyka (tzw. Anty TOP 10), otyłość (wysoki BMI) znajduje się już na 5. miejscu.
Źródło: Kidney International Reports, 2024 Jun; 9(6): 1541–1552.
DOI: 10.1016/j.ekir.2024.04.019
Powikłania choroby otyłościowej
Otyłość to przewlekła choroba, która wiąże się z wieloma poważnymi powikłaniami zdrowotnymi. Wśród najczęstszych znajdują się:
- Cukrzyca typu 2
- Nadciśnienie tętnicze
- Zaburzenia lipidowe (np. podwyższony cholesterol, triglicerydy)
- Niektóre nowotwory (m.in. jelita grubego, piersi, trzonu macicy)
- Choroby zwyrodnieniowe stawów (szczególnie kolan i bioder)
- Stłuszczenie wątroby (NAFLD)
- Niepłodność i zaburzenia hormonalne
Oprócz powikłań fizycznych, nadmierna masa ciała znacząco obniża jakość życia — wpływa na ograniczenie sprawności, poczucie własnej wartości oraz prowadzi do problemów psychicznych, takich jak depresja, lęki czy zaburzenia odżywiania.
Warto pamiętać, że w przypadku choroby otyłościowej nadmiar kilogramów to objaw, nie przyczyna — podobnie jak obrzęki są objawem chorób serca, nerek czy układu żylnego. Leczenie powinno więc dotyczyć nie tylko masy ciała, ale całego zespołu przyczyn i skutków tej choroby.
Etiologia i przyczyny otyłości
Otyłość to przewlekła, złożona choroba o wieloczynnikowej etiopatogenezie. Nie wynika wyłącznie z „nadmiernego jedzenia”, lecz z zaburzeń regulacji apetytu, mechanizmów nagrody w mózgu oraz czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.
Kluczowy mechanizm: zaburzenia odczuwania głodu, nasycenia i sytości
U osób chorujących na otyłość często występują nieprawidłowości w odczuwaniu trzech podstawowych sygnałów kontrolujących jedzenie:
- Głód (hunger) – silna potrzeba spożycia pokarmu, odczuwana jako nieprzyjemne uczucie pustki w żołądku.
- Nasycenie (satiation) – uczucie pełności, które pojawia się podczas jedzenia i sygnalizuje zakończenie posiłku. To ono reguluje wielkość spożywanego jedzenia.
- Sytość (satiety) – poposiłkowy stan „nienapotrzeby jedzenia”, który utrzymuje się do czasu pojawienia się kolejnego uczucia głodu.
Jedzenie jako mechanizm nagrody – uzależnienie od jedzenia
W niektórych przypadkach otyłość rozwija się w sposób podobny do uzależnień (np. od alkoholu, nikotyny czy THC). Spożywanie wysokokalorycznej, przetworzonej żywności może silnie pobudzać układ nagrody w mózgu, prowadząc do kompulsywnego jedzenia.
Kluczową rolę w tym procesie odgrywa dopamina – neuroprzekaźnik odpowiedzialny za odczuwanie przyjemności i motywację. Jej wydzielanie wzrasta pod wpływem różnych bodźców, m.in. jedzenia, co może prowadzić do utrwalenia zachowań żywieniowych o charakterze nałogowym.
Najważniejszym szlakiem w tym mechanizmie jest tzw. mezolimbiczny szlak dopaminergiczny – tzw. „ośrodek przyjemności” w mózgu. Składa się on z:
- brzusznego pola nakrywki (VTA) – zawierającego neurony dopaminergiczne,
- jądra półleżącego (nucleus accumbens) – które odbiera sygnały z VTA.
W badaniach wykazano, że aktywacja tego układu u osób z otyłością jest zbliżona do obserwowanej u osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych (np. kokainy czy alkoholu).
Otyłość a zaburzenia odżywiania i uzależnienie od jedzenia
Coraz więcej badań wskazuje, że u części pacjentów z otyłością występują mechanizmy podobne do tych, które obserwuje się w uzależnieniach i zaburzeniach odżywiania:
- 25–40% osób z otyłością wykazuje objawy uzależnienia od jedzenia
- 16–40% spełnia kryteria rozpoznania zaburzeń odżywiania
- 6–42% ma objawy zespołu nocnego jedzenia (Night Eating Syndrome)
Osoby te doświadczają silnego przymusu jedzenia, nadmiernego łaknienia i tracą kontrolę nad zachowaniem żywieniowym. Pomimo świadomości negatywnych konsekwencji zdrowotnych, kontynuują niezdrowe nawyki. U części z nich pojawiają się także objawy odstawienia, typowe dla uzależnień – np. rozdrażnienie, niepokój czy impulsywność w sytuacjach ograniczenia dostępu do jedzenia.
Otyłość – choroba złożona i nie w pełni poznana
Mimo rosnącej wiedzy, otyłość wciąż nie jest do końca zrozumiana. Jej rozwój może być efektem współdziałania wielu czynników, m.in.:
- uwarunkowań genetycznych,
- czynników środowiskowych (np. dostęp do wysokokalorycznej żywności, stres, brak aktywności fizycznej),
- „pamięci metabolicznej” komórek tłuszczowych – czyli tendencji organizmu do „odbudowy” tkanki tłuszczowej po utracie masy ciała.
Wszystkie te obszary wymagają dalszych badań i dokładniejszego udokumentowania w medycynie.